Bir medeniyet tasavvuru, i\u00e7erisinde felsef\u00ee d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemi olmadan in\u015fa edilemez. Tarih yaz\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve anlat\u0131m\u0131n\u0131n, sava\u015flar\u0131n ve fetih politikalar\u0131n\u0131n egemenli\u011fi \u00fczerine geli\u015fti\u011fine \u015fahit oldu\u011fumuz bu s\u00fcre\u00e7te; bilim, k\u00fclt\u00fcr ve medeniyet \u00fczerine s\u00f6ylenecek \u00e7ok az \u015fey oldu\u011funu zannetmek b\u00fcy\u00fck bir yan\u0131lg\u0131d\u0131r. Bu yan\u0131lg\u0131n\u0131n sahiplerinin, Hz. Peygamber d\u00f6nemini dahi sadece sava\u015flara hapsedilmi\u015f bir asr-\u0131 saadet olarak takdim etmesi, bu sorunsal\u0131n ne kadar ciddi oldu\u011funu g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne sermektedir.<\/p>\n
\u0130sl\u00e2m\u2019la tan\u0131\u015fma s\u00fcrecinden sonraki T\u00fcrk devletleri \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc geli\u015fim politikalar\u0131 izleyerek, sadece bir egemenlik devleti olarak kalmam\u0131\u015flar, ayn\u0131 zamanda bir medeniyetin temellerini de atm\u0131\u015flard\u0131r. T\u00fcrk-\u0130sl\u00e2m medeniyeti ba\u015fl\u0131\u011f\u0131nda \u00f6zetlenebilecek bu tarihsel v\u00e2k\u0131\u00e2n\u0131n en \u00f6nemli ve en son temsilcisi ku\u015fkusuz Osmanl\u0131 Devleti\u2019dir. Osmanl\u0131\u2019y\u0131 sadece bir asker devleti olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmek b\u00fcy\u00fck haks\u0131zl\u0131k olacakt\u0131r. Y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131n bile y\u00fczy\u0131llar\u0131 ald\u0131\u011f\u0131 bir imparatorlu\u011fun, her alanda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir medeniyet kurmu\u015f oldu\u011funu kabul etmek ula\u015f\u0131lacak yeg\u00e2ne sonu\u00e7tur.<\/p>\n
Osmanl\u0131 Devleti bir medeniyet in\u015fa etmi\u015f midir sorusuyla yap\u0131lan bu girizg\u00e2htan sonra, d\u00fc\u015f\u00fcnce tarihi a\u00e7\u0131s\u0131ndan benzer ve ba\u011flant\u0131l\u0131 ba\u015fka bir sorunun cevab\u0131n\u0131 aramak gerekecektir. \u201cOsmanl\u0131\u2019da felsefe ya da felsef\u00ee d\u00fc\u015f\u00fcnce var m\u0131d\u0131r ve bu d\u00fc\u015f\u00fcnceyi devlet desteklemi\u015f midir?\u201d Osmanl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce hayat\u0131 incelendi\u011finde bu sorunun cevab\u0131n\u0131n genelde olumsuz olarak verildi\u011fini g\u00f6rmekle beraber; Osmanl\u0131 zihniyeti, felsef\u00ee d\u00fc\u015f\u00fcnceyi kabullenmeyen, daha \u00e7ok selef\u00ee anlay\u0131\u015flar\u0131 destekleyen, yoruma ve farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeye kapal\u0131 bir yap\u0131ya sahiptir gibi g\u00fc\u00e7l\u00fc bir alg\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na \u015fahit olmaktay\u0131z.<\/p>\n
Bu durumun en \u00f6nemli tezah\u00fcr\u00fc a\u015fa\u011f\u0131daki ifadelerdir: \u00d6rne\u011fin H. Gazi Yurdayd\u0131n ve Adnan Ad\u0131var\u2019\u0131n aktard\u0131klar\u0131na g\u00f6re H\u00fcsameddin Tok\u00e2d\u00ee (\u00f6. 1460)\u2019in g\u00f6k ku\u015fa\u011f\u0131 hakk\u0131nda kaleme ald\u0131\u011f\u0131 risalesinin sonunda, \u201cs\u00f6ylediklerim tamamen filozoflar\u0131n \u00f6\u011fretilerine g\u00f6redir. G\u00fcnahtan sak\u0131nanlar\u0131n ve din yolundan gidenlerin, buna inanmamas\u0131 gerekir\u201d \u015feklinde aktar\u0131lan s\u00f6zlerinden, Osmanl\u0131 d\u00f6neminde felsef\u00ee d\u00fc\u015f\u00fcnceye kar\u015f\u0131 din \u00e2limleri aras\u0131nda bir \u00f6nyarg\u0131n\u0131n oldu\u011fu \u00e7\u0131kart\u0131labilece\u011fi gibi, kel\u00e2m ve tasavvuftan ar\u0131nd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f salt felsefenin de ne kadar tehlikeli g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc anla\u015f\u0131labilir. Bundan sonraki d\u00f6nemde \u00f6zellikle \u0130bn Teymiyye (\u00f6. 1328) ve \u0130bnu\u2019l-Kayy\u0131m el-Cevz\u00ee\u2019lerin (\u00f6. 1350) etkisiyle y\u00fcr\u00fcyen Osmanl\u0131\u2019daki Selef\u00ee d\u00fc\u015f\u00fcncenin temsilcileri Mehmed Birgiv\u00ee (\u00f6. 1573), K\u00fc\u00e7\u00fck Kad\u0131z\u00e2de Mehmed Efendi (\u00f6. 1635) ve kendisine ba\u011fl\u0131 Kad\u0131z\u00e2deliler denen kimselerin hareketleri yeni giri\u015fimlerin \u00e2t\u0131l kalmas\u0131na sebep olmu\u015ftur. Eb\u00fb Hamid el-Gazz\u00e2l\u00ee (\u00f6. 1111) d\u00e2hi hem el-Munk\u0131z mine\u2019d-dal\u00e2l\u2019da hem de Teh\u00e2f\u00fct\u00fc\u2019l-fel\u00e2sife\u2019de felsefenin her t\u00fcr\u00fcn\u00fc tehlikeli g\u00f6rmemi\u015f, sadece dinin inan\u00e7 esaslar\u0131n\u0131 bozan felsef\u00ee yorumlara kar\u015f\u0131 reaksiyon g\u00f6stermi\u015ftir. Bu sebeple Osmanl\u0131\u2019daki her t\u00fcrl\u00fc felsefe kar\u015f\u0131t\u0131 hareketi Gazz\u00e2l\u00ee\u2019ye ve onun Teh\u00e2f\u00fct\u2019\u00fcne ba\u011flamak yanl\u0131\u015f bir \u00e7\u0131kar\u0131m olacakt\u0131r. \u00dcstelik Aristo mant\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce sisteminde kullanan ve mant\u0131k olmadan bir d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemi in\u015fa edilemeyece\u011fini savunan bir \u00e2limin Osmanl\u0131\u2019daki selef\u00ee anlay\u0131\u015flarla ba\u011fda\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 izah edilebilir bir durum de\u011fildir.<\/p>\n
\u201cOsmanl\u0131\u2019da felsef\u00ee d\u00fc\u015f\u00fcnce ne derece \u00f6nem arz etmektedir?\u201d sorusunun cevab\u0131n\u0131 bulabilmek i\u00e7in \u00f6ncelikle felsefe, kel\u00e2m ve tasavvuf ilimlerinin Osmanl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce tarihindeki seyrini takip etmek gerekir. Tasavvuf anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n Osmanl\u0131\u2019da kendine bir yol \u00e7izdi\u011fini kabul edersek, \u00f6zellikle felsefe ve kel\u00e2m i\u00e7in \u015fu soruyu sormak elzemdir: Bu iki ilim dal\u0131 m\u00fcstakil olarak m\u0131 ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r, yoksa bunlar birbirinin tamamlay\u0131c\u0131s\u0131 olarak ve tek bir gayeye hizmet etmek i\u00e7in birlikte mi kabul edilmi\u015ftir? Bahsi ge\u00e7en tespitleri yapmak, meselenin tahlili a\u00e7\u0131s\u0131ndan ve bu ilimleri do\u011fru bir zemine oturtabilmek a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir. \u00d6zellikle Teh\u00e2f\u00fct gelene\u011fini olu\u015fturan kitaplar incelenirse, bu eserlerin kel\u00e2m ve felsefe disiplinlerinin y\u00f6ntemleri dikkate al\u0131narak memz\u00fbc bir metotla yaz\u0131ld\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fclecektir. Bu anlamda Osmanl\u0131\u2019daki felsefe-kel\u00e2m ili\u015fkisi, \u201cfelsefele\u015fmi\u015f kel\u00e2m\u201d ya da \u201ckel\u00e2m\u00ee felsefe\u201d ad\u0131 alt\u0131nda kendisine bir alan yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Ayn\u0131 zamanda bu ilim kulvar\u0131, mant\u0131k ilmini de i\u00e7ine alan bir seyir izleyerek, d\u00fc\u015f\u00fcnsel gelene\u011fin canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 da teminat alt\u0131na alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Bu ba\u011flamda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde \u0130sl\u00e2m d\u00fc\u015f\u00fcnce tarihinin en canl\u0131 tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ku\u015fkusuz Teh\u00e2f\u00fct\u2019ler \u00fczerinde ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi g\u00f6r\u00fclecektir. \u0130lk Teh\u00e2f\u00fct yazar\u0131 Gazz\u00e2l\u00ee ile ba\u015flayan bu s\u00fcre\u00e7, Osmanl\u0131\u2019n\u0131n son d\u00f6nemlerine kadar devam etmi\u015f, aralar\u0131nda belli zaman aral\u0131klar\u0131 olanlarla birbirinin \u00e7a\u011fda\u015f\u0131 say\u0131labilecek, say\u0131lar\u0131 onlar\u0131 bulan Teh\u00e2f\u00fct\u2019ler yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yaz\u0131lan bu eserlerin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin hakl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 per\u00e7inlemi\u015f, di\u011fer bir k\u0131sm\u0131 ise filozoflar\u0131 hakl\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Genel olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn Teh\u00e2f\u00fct\u2019\u00fc baz\u0131 \u00f6zellikleri sebebiyle istisna tutulacak olursa, bu eserler yeni bir \u015fey ortaya koymaktan ziyade, \u00f6zellikle Gazz\u00e2l\u00ee\u2019nin Teh\u00e2f\u00fct\u2019\u00fcn\u00fcn Hocaz\u00e2de versiyonuna yaz\u0131lan h\u00e2\u015fiye, talik ve \u015ferhler olarak d\u00fc\u015f\u00fcnce hayat\u0131nda yerlerini alm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n